مهندس مرتضی ابراهیمی رستاقی

عضوشورای عالی جنگل ،مرتع و آبخیزداری

پيرو درخواست موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع کشور به اتفاق آقايان دكتر سردابي و دكتر متيني زاده اعضا هیئت علمی موسسه و نیز آقاي مهندس موسي رسولي نماينده دفتر جنگلكاري و پارك های سازمان جنگل ها جهت بررسي آثار سرماي زمستان سال 1386 بر روي زراعت چوب به ویژه گونه های اوكاليپتوس به استان گلستان عزيمت نموده و در استان به همراهی آقاي مهندس كريمي دوست محقق مركز تحقيقات منابع طبيعي و امور دام استان و آقاي مهندس ناصري رئيس اداره جنگلكاري اداره كل منابع طبيعي استان گلستان از مناطق مختلف بازدیدشد . گزارش این بازدید به شرح ذیل تنظیم و ارائه شده است .

 شایان ذکر است که از جنس اوكاليپتوس ، گونه Eucalyptus camaldulensis از سابقه كاشت نسبتاً طولاني در استان گلستان (گنبد کاوس ، آق قلا ، بندر ترکمن و... ) برخوردار است و حتی در تركيب فضاي سبز شهر گرگان مرکز استان گلستان نیز سهم بالایی دارد که متأسفانه در سرمای زمستان سال 1386 قريب به اتفاق پایه های آن – با وجود بالاتر بودن ميانگين حرارتي نسبت به محدوده خارج از شهر - در طبقات قطري و سني مختلف آسيب ديد .

20/12/86، مسير گرگان- آق قلا

در محور گرگان- آق قلا نیز هم در حاشيه جاده و هم  زمین های اطراف آن كليه پايه های  این گونه دچار سرمازدگي شدند. نخستين توده مورد بازديد در اين مسير حدود 5 هكتار وسعت داشت ، قطر برابر سينه پایه های اکالیپتوس این عرصه 5 تا 10 سانتيمتر و ارتفاع متوسط آن حدود 7 متر بود كه صددرصد پايه هاي آن در اثر سرمازدگي تغيير رنگ داده و برگ هاي آن خشكيده و به رنگ قهوه اي درآمده بودند. با بررسي تعدادي از پايه ها و برداشت موضعي پوست تنه مشاهده شد كه تنه درختان نيز آسيب ديده و چوب كاملاً به رنگ قهوه اي درآمده و آثار زنده مانی مشاهده نمي گردد. اما از ارتفاع حدود 10 تا 20 سانتيمتري يقه رنگ قسمت زيرين پوست متمايل به سبز بوده و آثار حيات مشاهده گرديد و در برخي از پايه ها در ارتفاع ياد شده رويش جوانه نيز مشاهده شد . (عكس پيوست)

در همين مسير از مزرعه نمونه يكصد هكتاري در پایین دست سدوشمگير نیز بازديد به عمل آمد. در اين مزرعه نمونه آقاي شفيع زاده با مساعي و هدايت فني اداره كل منابع طبيعي استان گلستان درچارچوب زراعت چوب مبادرت به كاشت گونه E.camaldulensis نموده و شامل قطعات كاشت يكساله، دو ساله و سه ساله مي باشد. فاصله كاشت 5*2 و نوع كاشت تلفيقي بوده و در فاصله رديف ها كه به فاصله 5 متر مي باشد زراعت در سال هاي نخست پيش بيني گرديده است. قطعات كاشت يكساله صددرصد سرمازده و آسيب ديده اند، از فاصله حدود 10 سانتيمتري يقه آثار حيات مشهود بوده و در برخي از پايه هاي سرمازده رويش جوانه ها از سطح زمين تا حدود 10 سانتيمتري مشاهده گرديد. در قطعات دوساله كه از نظر ظاهري كاملاً مشابه قطعات يك ساله است صددرصد پايه ها در قسمت تاجي تا ارتفاع معینی از ناحیه تنه دچار سرمازدگي شده و تغيير رنگ داده اند. در قطعات سه ساله (در واقع با منظور نمودن سن نهال كه كاشت در يكسالگي انجام گرفت سن واقعي اين قطعات چهارساله است) نيز در قريب به اتفاق پايه ها آثار سرمازدگي در قسمت تاجي مشابه قطعات يك و دو ساله مشهود است. اما برخي از پايه ها اگر چه از سرما آسيب ديده اند معهذا شدت آسيب كمتر است به طوري كه در تعدادي از پايه ها رنگ سبز برگ ها تا حدودي حفظ گرديده است. در بررسي روي تنه آثار آسيب به ويژه در ارتفاعات بالاي تنه كماكان مشاهده شد. نكته حائز اهميت در قطعات سه ساله رشد قابل ملاحظه قطري و ارتفاعي پايه هاست (كليه قطعات ياده شده مورد آبياري قرار مي گيرند.) به طوري كه در توده با سابقه كاشت سه ساله قطر برابر سينه 8/16 سانتيمتري نيز اندازه گيري شده است.

قطر متوسط اين توده حدود 15-12 سانتيمتر و ارتفاع متوسط آن حدود 7 متر مي باشد.

در حين بازديد مشاهده گرديد كه مجري طرح مبادرت به قطع و بهره برداري توده با سابقه كاشت سه ساله مي نمايد كه بنابه توصيه اكيپ اعزامي مقرر شد تا از قطع تعدادي از پايه هاي انتخاب شده توسط اكيپ خودداري به عمل آيد.

در همين محدوده يعني مزرعه نمونه ياد شده مبادرت به كاشت تعدادي پايه زيتون olea europae در مجاورت توده اوكاليپتوس گرديده كه از ظاهري شاداب برخوردار بوده و از سرماي حادث شده حداقل در بخش رشد رويشي آسيب نديده اند. ضمن اينكه در مسير طي شده نيز آثار سرمازدگي بر روي پايه هاي زيتون مورد كاشت مشاهده نگرديد. قابل ذكر است كه در همين محدوده مزرعه نمونه تعدادي پايه هاي زيتون كاشت شده در مجاورت كانال زهكشي مشاهده شده كه آثار خزان بر روي اين پايه ها مشاهده شد با توجه به اينكه اين تعداد پايه هاي زيتون آسيب ديده تنها مورد مشاهده شده درخصوص گونه زيتون بوده لذا علت ضعف فيزيولوژيك مشاهده شده را نمي توان صرفاً به آثار سرما نسبت داد و پيگيري علت ضعف ياد شده نيازمند بررسي دقيق تري است كه در ادامه مي توان نسبت به انجام آن اقدام نمود.

علاوه بر گونه E.camaldulensis در تركيب فضاي سبز شهر آق قلا و مسير ياده شده گونه هاي ذيل نيز كه از سرماي جاري آسيب ديده و خشك شده به شرح زیر مشاهده گرديد.

-1 callistemon sp نوعي شيشه شور

2- Nerium spp خزرهره

3- Chomaerops sp نخل زينتي

4- Ligustrum vulgare برگ نو

5- Bougarnvillea sp گل كاغذي

6- Citrus spp انواع مركبات

قابل ذكر است كه آثار سرما بر روي گونه هاي مركبات نيز همانند اوكاليپتوس E.camaldulensis بسيار شديد بوده و توده هاي متعدد با سنيني مختلف در مسير ياد شده مشاهده كه صد درصد پايه ها دچار سرمازدگي گرديده اند.

21/12/86 مسير آق قلا- گنبد- چپرقويمه

در مسير آق قلا به گنبد در دو طرف جاده ارتباطي به طول 90 كيلومتر مبادرت به كاشت گونه E.camaldulensis گرديده كه صددرصد پايه هاي كاشت شده (كه طي سه سال صورت گرفت) مشابه قطعات پيش گفته دچار سرمازدگي شد . در مسير ياد شده نيز قطعات درختكاري شده با گونه E.camaldulensis در چارچوب زراعت چوب مشابه قطعات ذكر شده در مسير قبلي دچار سرمازدگي گرديدند.

توسعه كاشت اوكاليپتوس در استان گلستان چه به صورت زراعت چوب و چه در تركيب فضاي سبز شهري و درختكاري حاشيه جاده ها در قريب به اتفاق موارد با گونه E.camaldulensis صورت پذيرفته است. اما در چارچوب طرح تحقيقاتي سازگاري گونه ها از انواع اوكاليپتوس استفاه گرديده كه نمونه اي از آن در منطقه چپرقويمه در سنوات گذشته به همت آقاي دكتر محمدحسين جزيره اي اجرا گرديده است. از شرح تاريخچه اجراي اين طرح كه سوابق آن در سازمان جنگل ها، مراتع و آبخيزداري و نيز موسسه تحقيقات جنگلها، مراتع موجود است خودداري گرديده و صرفاً به مشاهدات اثرات سرماي جاري بر روي گونه هاي كاشته شده بسنده مي گردد. قابل ذكر است كه اين منطقه ضمن اينكه از قبل مورد توجه اداره كل و مركز تحقيقات منابع طبيعي استان بوده در طي مدت حدوث سرماي جاري مورد بازديد و بررسي آقاي مهندس كريمي دوست محقق محترم مركز ياد شده قرار داشته است كه اطلاعات جمع آوري شده توسط مشاراليه در اختيار اكيپ اعزامي قرار گرفته است.

در اين منطقه تعدادي گونه اوكاليپتوس و آكاسيا در 18 كرت و 30 تكرار در چارچوب طرح تحقيقاتي سازگاري گونه ها کاشته شده كه تا هنگام بازدید تعدادي ازپايه ها باقي مانده بود.

قابل ذكر است كه سرماي شديد در دو بازه زماني دي ماه و بهمن ماه حادث گرديده كه سرماي نخست شديدتر و طولاني تر بوده ولی در موج سرماي دوم كه همراه با برف سنگين بوده شدت سرما كمتر و دوره آن نيز كوتاه تر بوده است اما نوسان درجه حرارت در سرماي دوم شديدتر بوده است كه بنابه اظهار آقاي مهندس كريمي دوست آسيب مشاهده شده پس از سرماي دوم شديدتر بوده است. بر پايه همين اظهار در بررسي انجام شده توسط ایشان در حين سرماي نخست، آثار سرمازدگي بر روي سه گونه زير بيش از ساير گونه ها مشاهده گرديد.

1-       Eucalyptus camaldulensis

2-       Eucalyptus largiflorens

3-       Eucalyptus entertexta

در بازديد صورت گرفته آثار سرما بر روي گونه ها به ترتيب كاشت (براساس طرح كاشت موجود) به شرح زير مشاهده گرديد.

1-        Acacia sp  نوعي آكاسيا كه متأسفانه نام گونه آن نيز مشخص نگرديده از سرماي جاري به شدت آسيب ديده، پوست تنه كاملاً ترك خورده و به رنگ سياه درآمده است.

2-        Eucalyptus camaldulensis  اين گونه همانند ساير مناطق استان به شدت آسيب ديده و آثار سرمازدگي بر روي تاج و تنه كاملاً مشهود است.

3-        Eucalyptus kandinensis  اين گونه نيز از سرما آسيب ديده، منتهي شدت آسيب ديدگي كمتر از گونه  E.camaldulensis مي باشد.

4-        Eucalyptus sargenti  آثار سرما بر روي اين گونه نيز مشابه گونه قبلي است.

5-        Eucalyptus entertexta  آثار سرمازدگي بر روي اين گونه بسيار شديد بوده و كاملاً خشك شده است.

6-        Eucalyptus longifornis  اين گونه كه از پوست تنه نسبتاً ضخيمي برخوردار است اگر چه متأثر از سرماي حادث شده مي باشد اما به نسبت ساير گونه ها از وضعيت بهتري برخوردار است.

7-        Eucalyptus torquata  اين گونه نيز از پوست نسبتاً ضخيمي برخوردار و در فصل گلدهي داراي گلهاي زيبائي مي باشد، عليرغم پوست تنه نسبتاً ضخيم مشابه گونه E.camaldulensis از سرماي حادث شده آسيب ديده است.

8-                                      Eucalyptus canpaspe  اين گونه نيز شديداً آسيب ديده است.

9-        Eucalyptus salubris  اين گونه نيز به شدت آسيب ديده و به ويژه تغيير رنگ تنه درخت در اثر سرمازدگي كاملاً مشهود است.

10-       Eucalyptus microtheca  اين گونه نيز مشابه E.camaldulensis آسيب شديد ديده است.

11-       Eucalyptus occidentalis  اين گونه نيز آسيب ديده ولي شدت ‌آسيب ديدگي كمتر از گونه E.camaldulensis است در واقع نسبت به سرما از گونه E.camaldulensis ظاهراً مقاوم تر است.

12-       Eucalyptus gomphocephala  اين گونه كه نسبت به شوري بسيار مقاوم است در برابر سرماي حادث شده از جمله گونه هائي است كه آسيب شديد ديده است.

13-       Eucalyptus striklandii  اين گونه نيز اگر چه از سرماي ياد شده آسيب ديده اما در مقايسه با E.camaldulensis از وضعيت بهتري برخوردار مي باشد.

واكنش گونه هاي ياد شده در تكرارهاي بعدي نيز مشابه است به عنوان مثال گونه E.longifornis در تكرارهاي مشاهده شده نسبت به ساير گونه ها از وضعيت بهتري برخوردار بوده است.

چنانچه ذكر شد كليه گونه هاي كاشته شده متأثر از سرماي حادث شده بوده، در برخي گونه ها بسيار شديد و برخي ديگر نيز شديد و يا نسبتاً شديد بوده به طوري كه نمي توان گونه اي را كاملاً مقاوم نسبت به سرما تلقي نمود. اگرچه وضعيت ظاهري E.camaldulensis به گونه اي است كه اختلاف معني داري با ساير گونه را نشان مي دهد. معهذا در اين مقطع زماني نمي توان حكم قطعي به بازيابي حيات اين گونه داد.

جمع بندي :

مشاهدات عنوان شده حاكي از اين امر است كه در بين گونه هاي كاشته شده از جنس Eucalyptus ، حساس ترين گونه به سرما و يا لااقل يكي از حساس ترين گونه هاي كاشته شده گونه E.camaldulensis مي باشد. که اتفاقا" در سطح وسيع نیز مورد كاشت قرار گرفته است و در واقع ساير گونه ها تنها در طرح تحقيقاتي سازگاري گونه ها و جهت تحقیقات کاشته شده و از سطح و پراكنش قابل ملاحظه برخوردار نمي باشد، عليهذا با توجه به وضعيت موجود هيچ يك از گونه هاي كاشته شده را نمي توان مقاوم به سرما به ويژه سرماهاي دوره اي مشابه سرماي زمستان 1386 تلقي نمود. ضمن اينكه در اين مقطع زماني نمي توان قضاوت قطعي براي شدت سرمازدگي اعم از اينكه كاملاً خشك شده و يا اينكه از حيز جست دهي خارج شده، ... نمود بلكه اين بررسي مي بايست حداقل تا اوايل ارديبهشت 1387 پيگيري گردد. مشاهدات ميداني حاكي از آن بوده است كه حتي حساس ترين گونه يعني E.camaldulensis به طور كلي از بين نرفته است و شدت سرمازدگي و آسيب ديدگي در قسمت تحتاني يعني از بالاي يقه تا ارتفاع حدود 30-20 سانتيمتر كمتر بوده و امكان جست دهي كماكان باقي است.

پيشنهادات :

1-   پيگيري بررسي مستمر حداقل تا ارديبهشت ماه آتي جهت حصول نتيجه قطعي

2- با توجه به خسران وارده مجريان تمايل به تسريع در قطع توده هاي واجد چوب قابل استفاده در صنعت نئوپان (به دليل جلوگيري از كاهش وزن و از دست رفتن رطوبت بيشتر) دارند كه ممانعت از اين امر منطقي نمي باشد. منتهي در توده هاي بازديد شده تعدادي پايه مشخص گرديده كه مورد قطع قرار نگيرند و نيز در خصوص پايه هاي مورد قطع توصيه شده كه قطع در تعدادي از پايه ها در ارتفاعات مختلف از قسمت يقه (مماس با خاك) و بالاتر از آن تا ارتفاعي كه آثار حيات مشاهده گرديد صورت پذيرد تا درخصوص جست هاي حاصله بررسيهاي بعدي صورت پذيرد. لذا شايسته است حسن اجراي توصيه ها توسط اداره كل منابع طبيعي استان گلستان پيگيري گردد.

3- درخصوص درختكاري هاي حاشيه جاده ها، شايسته است از قطع پايه ها تا حداقل ارديبهشت ماه آتي خودداري گرديده ولي تعدادي از پايه ها در كلاسه هاي قطري مختلف و مناطق متفاوت با نظارت و هدايت اداره كل منابع طبيعي و مركز تحقيقات و در ارتفاعات مختلف جهت بررسي جست دهي مورد قطع قرار گيرد. (مطابق توصيه هاي ارائه شده توسط اكيپ اعزامي)

4- احتمال زنده ماني كامل تعدادي از پايه ها E.camaldulensis دور از انتظار نمي باشد. لذا ضرورت دارد اين پايه ها با خاصيت ژني برتر مورد بررسي دقيق تر و توجه خاص قرار گيرد.

5- اخذ آمار كامل هواشناسي ايستگاههاي واقع در مناطق آسيب ديده گلستان حداقل در دوره سه ماهه زمستان و در صورت امكان شش ماهه دوم

6- ميانگين دماي ساليانه استان گلستان بالاتر از ميانگين استان مازندران است، اما سرماي زمستان و نوسان درجه حرارت استان گلستان شديدتر مي باشد كه مشاهدات به عمل آمده نيز مويد اين ادعا مي باشد در بررسي اجمالي مسير ساري- گرگان به نظر مي رسد كه حوزه شهرستان گلوگاه در استان مازندران حد واسط اثرات سرمازدگي در مسير ياد شده مي باشد به طوري كه از گلوگاه به سمت گرگان ميزان آسيب ديدگي از سرما افزايش يافته و از گلوگاه به سمت ساري از شدت سرمازدگي كاسته مي شود. بنابراين شايسته است ضمن اخذ اطلاعات هواشناسي مسير و نيز نزديكي و دوري به ساحل مقايسه اي بين مسير ساري- گلوگاه و گلوگاه- گرگان صورت گرفته و مورد تجزيه و تحليل قرار گيرد.

در خاتمه ذكر اين نكته ضروري است كه توسعه زراعت چوب در استان گلستان از رشد چشمگيري برخوردار است كه مساعي اداره كل منابع طبيعي استان گلستان و به ويژه مدير كل محترم استان آقاي مهندس خواجه قابل تقدير و ستايش است. گرچه این سرماي بی سابقه متأسفانه آسيب شديدي را متوجه اين امر نموده وممكن است موقتا" از دامنه فعاليت توسعه زراعت چوب كاسته شود،اما چنانچه موضوع از ناحيه سازمان های مسئول به طور جدي مورد توجه قرار گرفته و پس از انجام بررسي هاي لازم و جمع بندي آن رهنمودهاي لازم در جهت تقويت فعاليت هاي مشاركت مردمي در امر توسعه زراعت چوب ارائه گرددمی توان به آینده آن امیدوار بود.